Afet Sonrası Travmatik Tepkiler (2/11)

 

Afet durumları kişi için bir kriz anıdır ve travmatik yaşantılara sebep olur. Bu yazımızda herhangi bir afet durumuyla karşı karşıya kalmış kimselerde görülebilecek tepkileri ele alacağız.

Kişi tehdit edici bir durumla karşılaştığında üç tür tepki verir: savaş, kaç, donakal. Depremden örnek verecek olursak kişi deprem anında güvenli bir yerde cenin pozisyonuna geçerek kendini korumaya alabilir. Böylece o anki durumla baş etmek için harekete geçmiş olur. Bu “savaş” tepkisine örnektir. Bir başka kişi yine kendini korumak için kaçma tepkisi verebilir. Deprem anında pencereden atlayanları bu duruma örnek gösterebiliriz. Bazı kimseler ise tehlikeli bir durumla karşılaştığında hiç tepki vermez ve olduğu yerde dona kalabilir. İşte afet durumunda beynin tehlike sinyalinden sonra kişinin verdiği bu üç tür tepki travmatik yaşantıdan sonra ortaya çıkabilecek psikolojik tepkileri de etkilemektedir. Araştırmalar travma anında dona kalma tepkisi gösteren kimselerin en riskli grubu oluşturduklarını ve ilerleyen dönemde ruh sağlığı problemleri yaşamalarının savaş veya kaç tepkisi veren kişilere göre daha yüksek olabileceğini göstermektedir. Bu durum olay esnasındaki risk faktörlerinden birine de örnektir.

Yaşanan afetler diğer travma türlerine göre toplum tarafından daha meşru karşılanır ve sosyal destek de bu oranda güçlü olur. Ancak yine de kişinin adil dünya inancının kuvvetlenmesine engel olmaz. Adil dünya inancının temelinde yatan varsayım dünyanın adil bir yer olduğu ve kişinin neyi hak ettiyse onu yaşayacağıdır. Bu sebeple kişi yaşadığı afet durumunun yaptıklarının veya bir yakınının yaptıklarının bedeli olarak düşünebilir. Bu durum dini inançtan bağımsızdır.

Araştırmalarda travma sonrası görülebilecek durumlardan birinin depresyon olduğu vurgulanmış ve kişilere sağlanan sosyal destek arttıkça depresyon riskinin azaldığı ortaya konmuştur.

Afet anında kişinin travmatik bir yaşantı içinde olduğunu daha önce dile getirmiştim şimdi travma sonrası kişilerde görülen normal tepkileri ele alalım.

  • Korku, üzüntü, suçluluk, öfke gibi zihinsel ve duygusal olarak güçlü duygular
  • Afet durumunun yarattığı sonuçlar arasında kayıplar varsa, ölüm, organ kaybı gibi kayıplar karşısında kişinin yaşadığı süre boyunca kendine göre inşa ettiği güven duygusunun sarsılması
  • Uyku düzeninde bozulmalar
  • Odaklanma sorunları
  • Yaşananları tekrar tekrar zihinde canlandırma
  • Kendine ve başkalarına yabancılaşma
  • Ani irkilmeler gibi aşırı uyarılma tepkileri
  • Yaşanan anı en net haliyle hatırlama: Travma anında yaşanılanlar hafızaya entegre olmamış halde zihinde tutulur. İnsan zihni normal işleyişi içinde zamanla yaşanan anıları unutur veya değiştirir. Travmatik yaşantılarda ise olay hafızaya entegre olamadığı için en net haliyle hatırlanmaya devam eder.
  • Hayatın anlam ve amacına dair düşüncelerde değişiklik: Kişinin varoluşuna dair paradigmalarında dini inancından bağımsız olarak değişiklikler meydana gelebilir.
  • Kaçınma: Kişi olayı hatırlatan her şeyden, mekandan, sesten, duygulardan her şeyden kaçınır. Olayı kendisine hatırlatacak her şeyden uzaklaşmaya çalışır. Bu da yaşamdan soyutlanmaya, duygusal küntlüğe neden olabilir.
  • Kaygı: Sosyal hayatta, okul, iş gibi alanlarda sürekli kaygı halinde olma, kaygı sebebiyle, avuçlarda terleme, kaslarda gerginlik, mide-bağırsak problemleri görülebilir.

Tüm bu sıralanan tepkiler olaylar kontrol altına alındıktan sonra görülür. Ancak sıralanan her tepkinin mutlaka görülmesi gibi bir durum söz konusu değildir. Olayın şiddeti, kişinin psikolojik sağlamlığı gibi pek çok faktör bu tepkilerin görülme durumunu etkiler. Görülen bu tepkilerin ortalama iki ay içinde geçmesi beklenir. Bu sürenin daha da uzaması halinde mutlaka bir uzmandan yardım alınması gerekmektedir.

                                                               Psikolojik Danışman Burcu Çelkan

 

Kaynakça

Güven, K. (2010). Marmara Depremini Yaşayan Yetişkinlerin Algıladıkları Sosyal Destek Düzeyi ile Travma Sonrası Gelişim ve Depresyon Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Maltepe Üniversitesi, İstanbul.

Kahraman, H. (Kişisel iletişim, 2019)

Kılınç, S. & Torun F. (2011). Adil Dünya İnancı. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 3(1), 1-14.

Milli Eğitim Bakanlığı/UNICEF Psikososyal Okul Projesi (2001). Travma Sonrası Normal Teepkiler Psikoeğitim El Kitabı (2.Baskı). http://www.niluferram.meb.k12.tr adresinden elde edildi.

Nakajima, Ş. (2012). Deprem ve Sonrası Psikolojisi. Okmeydanı Tıp Dergisi, 28(ek sayı 2), 150-155. doi:10.5222/otd.supp2.2012.150

 

Bakmak istersen...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir